کاشان صنايع دستي گردشگري منابع طبيعي وسعت جمعيت سوغات شهر

کاشان

 

وب سایت میراث فرهنگی شهرستان کاشان

موقعیت جغرافیایی

 شهرستان کاشان با جمعیتی نزدیک به 400 هزار نفر و حدود 5000 کیلومتر مربع وسعت ،در طول 51 درجه و 27 دقیقه شرقی و عرض 33 درجه و 59 دقیقه شمال جغرافیایی قرار دارد . کاشان با آب و هوایی متنوع در اکثر فصول و ایام سال برای سفر مناسب می باشد.نواحی شمال و شرق کاشان را دشت کویر احاطه کرده ، آبادی ها و شهرهائی چون قمصر ،قهرود ،جوشقان ، نیاسر ،برزک ، کله ،ارمک ، رهق ،ازناوه ،اردهال ،استرک و دهها آبادی خوش آب و هوای دیگر در دامنه ها و ارتفاعات کرکس با مناظر زیبای طبیعی و آب و هوای ییلاقی و کوهستانی در انتظار مسافران و میهمانان شهر تاریخی کاشان است .کاشان از شهرهای استان اصفهان بوده که در شمال آن واقع شده و دارای 3 بخش و 67 روستا است . فاصله این شهر تا تهران 230 کیلومتر ، تا قم 95 کیلومتر و تا اصفهان 202 کیلومتر می باشد.کاشان با قرار داشتن بر روی شبکه سراسری راههای کشور و استقرار بر سر راههای اصلی ارتباطی شهرها و استانهای شرقی ، شمالی و غربی کشور، با شهرها و استانهای مرکزی ،جنوب و جنوب شرقی همواره ازموقعیت ممتازی برخوردار بوده است .

وضعیت اقتصادی

منطقه کاشان از دیر باز از منابع مهمی برخوردار بوده به طوری که می توان از معادنی نظیر مس، آهن، سولفات باریم، زاج سبز، نمک طعام ،سنگهای مرمر و تراورتن در این منطقه نام برد که بعضی از این معادن بسیار مورد توجه بوده و دارای اهمیت ویژه ای در سطح کشور می باشد. کاشان در زمینه صنایع دستی از دیر باز زبانزد و مشهور بوده ولی با رشد فن آوری ماشینی در بخش صنایع ، برخی از صنایع دستی به تدریج به دست فراموشی سپرده شده است .در روزگاران گذشته صنایعی مانند قالی بافی ،شعربافی ،زری بافی،مسگری ،کاشیکاری ،سفالگری ،ابریشم بافی ،مخمل بافی و زیلو بافی ، در کارگاههای کوچک رواج داشته  که با مرور زمان و همراه با تحولات "اقتصادی – اجتماعی "بعضی از آن صنایع مثل کاشی سازی و سفالگری به کلی به دیار فراموشی سپرده شده، اما بعضی از آنها مانند مخمل بافی ، پارچه بافی ، مسگری، قالیبافی در مجموعه های صنعتی بزرگ و کوچک هنوز فعال می باشند. البته نه با آن ظرافت و هنر آفرینی که محصولات صنایع دستی پیشین از آن برخوردار بودند.

پیشینه فرهنگی

کاشان را می توان یکی از اولین شهرهائی دانست که به دین مبین اسلام و مذهب تشیع گرویده است و از آن زمان تا کنون علماء، دانشمندان و هنرمندان بسیار را در عرصه فرهنگ اسلامی پرورش داده است. در زمینه علوم الهیات می توان به علماء طراز اولی همچون ملا محسن فیض کاشانی و ملا فتح ا... کاشانی در فقه و تفسیر قرآن، ملا احمد و ملا مهدی نراقی در فقه و اصول و اخلاق و ملا حبیب ا... شریف در فقه و روایات اشاره نمود. در زمینه ادبیات می توان کاشان را مهد مکاتیب مختلف ادبی دانست از شعر مذهبی گرفته که شعرائی چون محتشم سرآمد مداحان اهل بیت را شامل می شود، چه اشعار اخلاقی و حماسی که شعرائی چون صباحی بیدگلی، قصاب کاشانی، کلیم کاشانی، ملا محسن فیض، ملا احمد نراقی، منشی، بیضائی و غیره را به خود دیده است، و چه شعر نو سپید که نام سهراب سپهری و سپیده کاشانی بر فراز آن تابناک است.در رشته های هنری مانند نقاشی برجسته ترین هنرمندان تاریخ هنر ایران را می توان در کاشان جستجو نموده، جائی که رضا عباسی و خاندان غفاری را در نقاشی، خاندان ابی طاهر را در صنعت کاشی سازی و خاندان شیبانی را در خوشنویسی پرورانده است. در دیگر زمنیه های علمی نیز چهره های برجسته ای همچون غیاث الدین جمشید کاشانی ریاضیدان قرن نهم هجری و لسان سپهر مورخ بزرگ از همین شهر برخاسته اند.حتی در زمینه سیاسی نیز رجال بزرگی چون آیت ا... کاشانی که بنیانگذار نهضت اسلامی و مبارزه با رژیم طاغوت ستم شاهی می باشد را در خوددیده است. در جریان پیروزی انقلاب و در دفاع مقدس مردم این شهر خود پیشگامان تقدیم شهدای خود به نظام اسلامی می باشند.

سابقه تاریخی

سیلک

کاشان از هزاره های پیشین محل زندگی انسانها و اقوام گوناگون بوده و تمدنی کهن را در خود جای داده است .قدمت تاریخی منطقه کاشان مربوط به  کهن ترین مرکز استقرار بشر در فلات مرکزی ایران موسوم به سیلک (sialk ) می باشد.قریب به هفت هزار سال پیش ، در این قسمت در چهار کیلومتری جنوب غربی کاشان اقوام اولیه تمدنی را بنیان نهادند که آبادانی کنونی منطقه کاشان را می توان دنباله همان تمدن کهن دانست هرچندشهری که امروز به عنوان کاشان  مطرح می باشد هویتی کاملا اسلامی دارد . یک هیات باستان شناس فرانسوی به سرپرستی پروفسور رومن گیر شمن طی سالهای 1311 تا 1313 (ه .ش) در سیلک کاشان به کاوش و حفاری پرداختند و با به دست آوردن آثار سفالین و فلزی از دل تپه ها به نتایج شگفت انگیزی دست یافتند.بر اساس تحقیقات این هیات ، اولین خاستگاه تمدن بشری و اولین سکونتگاه بشر در این دشت بوده و اولین نقطه ای که بشر با استفاده از مصالح ساختمانی مانند خشت خام و ملات گل به ساختن خانه پرداخته در همین سیلک کاشان بوده است .محوطه باستانی سیلک – در کنار خیابان امیر کبیر (جاده کاشان– فین ) با بیش از هفت هزار سال سابقه اخیرا به اعتقاد برخی از باستان شناسان به عنوان قدیمی ترین زیگورات جهان شناسایی شده است که بعضی از آثار مکشوفه ی آن در نمایشگاهی در کنار محوطه در معرض دید عموم قرار گرفته است.

علاوه بر منطقه سیلک مناطقی مانند، غار ویس ، آتشکده نیاسر و آتشکده خرمدشت که مربوط به زمان ساسانیان بوده و بر تداوم تمدن کهن آن صحه می گذارد به علاوه نویسندگان و مورخانی که نیز از دیر باز در آثار خود سخن از کاشان به میان آورده اند . از جمله ، شرکت اهالی کاشان در جنگهایی که در زمان ساسانیان روی می داده و پس از آن هجوم عربها به کاشان و بنا نهادن شهر کاشان توسط زبیده خاتون ،همسر هارون الرشید و آبادانی شهر کاشان در دوران آل بویه ، اهمیت پیدا کردن موقعیت کاشان در زمان حکومت سلجوقیان و آثار و ابنیه ای که از این دوره باقی مانده و نیز حمله وحشیانه مغولان در قرن هفتم (ه .ق)به شهر کاشان ،پیمودن راه ترقی در دوران صفویان و آثاری که از این دوره به جای مانده ،آثار و اخباری که از زمان قاجار و نیز دوران مشروطیت باقی مانده ،همکاریهائی که مردم کاشان در قیامهای مردمی در مخالفت با رژیم پهلوی از جمله 15 خرداد 1342 (ه .ش) و ادامه آن در انقلاب شکوهمند اسلامی ایران داشتند که این همیاری و حضور پس از پیروزی انقلاب اسلامی نیز در تمام صحنه ها تاکنون ادامه دارد ، همگی بیانگر موقعیت تاریخی کاشان و نشان دهنده حیات تاریخی فرهنگی مردم این دیار از هفت هزار سال پیش تا کنون در این خطه می باشد.

باغ فین 

بنای اولیه باغ فین به دوران اولیه ایران اسلامی بر می گردد و پیوندی نا گسستنی با چشمه جوشانی دارد که در بالای باغ جاری است و به چشمه سلیمانیه معروف گردیده و از دیر باز همچنان در آبادی منطقه فین موثر بوده است .  از زمانهای بس کهن ، در پایین این چشمه باغی وجود داشته کمی پایین تر از باغ فعلی که بر اثر زلزله سال 982(ه.ق)معروف به باغ کهنه  به کلی ویران گشت . به دستور شاه عباس اول صفوی بعد از سال 1000 (ه.ق) باغی در مکان فعلی که در حقیقت قسمتی از باغ قدیمی بود ساخته شد .همچنین شتر گلوی عباسی به دستور شاه عباس بزرگ در آن ساخته شد که در جلوی آن حوض وسیعی دیده می شود و در پشت این بنا نیز حوضچه ای قرار دارد که از کف آن آب به صورت چشمه ای فوران می کند. از سال 1135 (ه.ق) بعد از حمله افاغنه آبادانی باغ به رکود گرایید ،اما با دستور کریم خان زند  با ساختن عمارتی که به نام خلوت کریم خانی ،در ضلع جنوبی باغ واقع شده ،باغ فین رو به آبادانی گذاشت ولی با زلزله مهیب سال 1192 (ه.ق) باغ فین نیز آسیب کلی دید و پس از آن یعنی از سال 1200 (ه.ق) و باروی کار آمدن سلسله قاجار به خصوص با دستور فتحعلی شاه مبنی بر مرمت عمارت آن ،باغ جانی دوباره گرفت .شتر گلوی فتحعلی شاه نیز در جنوب باغ واقع شده که به دستور فتحعلی شاه ساخته شد و شامل : شتر گلو ، صفه مجاور و دارای دو حیات خلوت در قسمت شرق و غرب آن است می شود و کتیبه نستعلیق دور تا دور صفه مجاور حوض به خط محمد تقی حسینی کاشانی از خوشنویسان معروف اوایل دوره قاجار است. با تبعید صدر اعظم مقتدر ایران ، امیر کبیر و سپس شهادت آن راد مرد در این باغ ، این آبادانی دوباره رو به ویرانی نهاد.با آغاز مشروطیت به جهت وضع دفاعی بنای باغ ، این مکان پناهگاه اشرار و یاغیان گشت که در مدت 14 سال مصالح و اشیاء گرانبهای آن را به یغما برده و به تخریب باغ پرداختند .پس از ختم غائله اشرار مجددا به مرمت  باغ پرداخته شد. از وقایع مهم تاریخی در این باغ می توان  به قتل میرزا تقی خان امیر کبیر د رآن اشاره نمود.

در قسمت شمالی باغ، دو حمام تاریخی وجود دارد که به حمام کوچک و حمام بزرگ  معروف شده اند، حمام کوچک از آثار دوره صفویه بوده وهمراه با بنای اولیه باغ فین بنا نهاده شده و حمام بزرگ در دوران قاجاریه به فرمان فتحعلی شاه ساخته شده است .حمام بزرگ مخصوص امرا و حمام کوچک ویژه خدمتگزاران بوده، صدر اعظم نامدار ایران امیر کبیر را در عهد قاجار در گرمخانه حمام کوچک، در کنار حوضچه ای کوچک که هنوز در میان گرمخانه آن وجود دارد به قتل رساندند.

چشمه سلیمانیه

 این چشمه منتسب به حضرت سلیمان نبی (ع ) می باشد، در پشت باغ فین و در قسمت جنوبی آن واقع شده و آبادانی باغ فین مدیون آب این چشمه است . از طرفی هنر منحصر به فرد جاری نمودن آ ب چشمه را در باغ فین نباید نادیده انگاشت . به طوری که در آن از اختلاف سطح وشیب زمین محوطه باغ جهت فوران آب در شتر گلو و فواره هایش با ظرافت خاصی استفاده شده ، همچنین با پله پله کردن ،سرعت بخشیدن و پر سرو صدا کردن جریان آ ب هنرنمائی کم نظیری در این زمینه صورت گرفته ، بر فراز مظهر چشمه ،ساختمانی بنا گردیده که ساختمان قسمت شرقی آن در زمان شاه سلیمان صفوی و بخش غربی اش در سال 1329(ه.ش) توسط بازرگانی کاشانی با الهام از معماری دوره ساسانی ساخته شده است .

بقعه امامزاده شاهزاده ابراهیم (ع)

این بنا در نزدیکی فین در چند صد متری غرب جاده کاشان- فین  واقع شده که منسوب به دوره قاجار است و به عنوان مرقد یکی از فرزندان امام موسی بن جعفر(ع) شناخته می شود.

خانه تاریخی بروجردی

این خانه  در محله سلطان امیر احمد کاشان در خیابان علوی واقع شده که توسط بازرگانی به نام حاج سید حسن نطنزی مقارن با سال 1275 (ه.ق) در دوره قاجاریه ساخته شده و  به حاج آقا حسن بروجردی مشهور شده و خانه ای هم که متعلق به وی بوده به خانه بروجردی موسوم گردیده است .

معمار این خانه یکی از نوابغ معماری کاشان و از طراحان معروف ساختمان به نام استاد علی مریم بوده که در ایجاد دو بنای تاریخی دیگر کاشان ، یکی  خانه تاریخی طباطبائی (در نزدیکی خانه بروجردی ) و دیگری تیمچه امین الدوله (واقع در بازار)نقش داشته است . نقاشیهای این بنا در شیوه های متنوع و با رنگ وروغن و آبرنگ زیر نظر هنرمندان نامدار نقاشی ایران در دوره قاجاریه از خاندان غفاری کاشانی ترسیم گردیده و طرحهای گچبری این خانه نیز با نظارت تهیه و به انجام رسیده است .بخش سرپوشیده این بنا که شامل عمارت کلاه فرنگی با معماری منحصر به فرد تزئینات یزدی بندی و نقاشیها و گچبریهای بسیار زیبا می باشد، این بنا را در زمره با ارزش ترین خانه های تاریخی ایران قرار داده است.

مجموعه خانه های تاریخی عامری ها

یکی از قدیمی ترین و وسیع ترین مجموعه های مسکونی کاشان ، خانه عامری هاست که قدمت آن به دوره زندیه بر می گردد. در دوره قاجاریه توسط سهام السلطنه عامری بازسازی و توسعه یافت . مساحت عرصه این مجموعه 9000  متر مربع با زیربنای 12000 هزارمترمربع بوده و مشتمل بر هفت حیاط مرکزی به صورت بیرونی – اندرونی و مهمانخانه  می گردد که تا سالیان اخیر مورد استفاده و بهره برداری قرار داشته است .

در سالهای اخیر از محل پروژه موسوم به طرح پردیسان از طریق سازمان میراث فرهنگی کشور نسبت به خریداری این مجموعه به منظور مرمت و بازسازی و تغییر کاربری آن به یک اقامتگاه گردشگری اقدام شده است.

خانه تاریخی طباطبائی

این خانه باشکوه  در نزدیکی خانه تاریخی بروجردی و در جوار بقعه مبارک امامزاده سلطان امیر احمد (ع) ( از آثار هنری قرن دوازدهم ) قرار دارد و به خاطر اینکه سنگ بنای این خانه را شخصی به نام حاج سید جعفر طباطبائی نظنزی بنا نهاده ، به خانه طباطبائی موسوم و مشهور گردیده است . این خانه  در زمینی به مساحت 4730 متر مربع احداث و در حدود سال 1250 (ه.ق) با مهارت و هنرمندی معمار معروف کاشانی استاد علی مریم شده است. این خانه مشتمل بر چهار صحن و حیاط می باشد که حیاط مرکزی آن متعلق به قسمت بیرونی و حیاطهای دیگر متعلق به اندرونی خدمه بوده است .

در طرفین تالار بزرگ دو حیاط خلوت و نورگیر به صورت قرینه احداث شده که دارای تابلو های بدیع نقاشی می باشند و از نفایس آثار هنری این دیار به شمار می آیند . اسناد و قرائن نشان می دهند که هنرمند بزرگ و نقاش باشی دربار ناصرالدین شاه قاجار یعنی میرزا ابوالحسن غفاری کاشانی ملقب به صنیع الملک با مالک خانه دوستی نزدیک و خانوادگی داشته است، لذا به احترام و دوستی وی با مرحوم طباطبائی در اجرای گچبری ها و ترسیم نقاشی های این خانه نظارت داشته است و این موضوع ارزش و اعتبار تزئینات خانه طباطبائی را بسیار افزایش می دهد .

خانه طباطبائی دارای پنج در ورودی می باشد که ورودی اصلی به دو ورودی اندرونی و بیرونی در قسمت هشتی تقسیم می گردد. علت پیچ و خم های موجود در راهروهای ورودی جهت شکستن اختلاف ارتفاع ها و نداشتن دید مستقیم به داخل خانه است .

تزئینات متنوع گچبری که در تمامی فضاهای خانه به کار رفته است، شکوه خاصی به آن بخشیده است.

بقعه حضرت سلطان علی ابن محمد باقر (ع) در مشهد اردهال

این بقعه که در 40 کیلومتری غرب کاشان واقع شده ، علاوه بر اینکه از آثار هنری و تاریخی کاشان محسوب می شود، به لحاظ اینکه مدفن یکی از امامزادگان معتبر ، فرزند حضرت امام محمد باقر(ع) و از نائبان خاص آن حضرت در منطقه کاشان است . اهمیت مذهبی خاصی داشته و زیارتگاه دوستداران اهل بیت عصمت و طهارت (ع) بوده است. بنای اولیه این بقعه متعلق به دوره سلجوقیان است که صحن و بقعه بارگاه آن توسط خواجه مجد الدین ابوالقاسم کاشانی احداث شده است و در دوران بعدی در قرون دهم ، یازدهم و دوازدهم (ه.ق) به خصوص در زمان شاه طهماسب  صفوی تعمیرات و الحاقاتی نیز در آن صورت گرفته است . این بنا دارای سه صحن در قسمت شرق ، صحن سردار یا صحن فینیها ،در قسمت جنوب "صحن مصفا" و در قسمت غرب بقعه صحن قمی ها می باشد. سالروز شهادت آن بزرگوار 17 مهر ماه جلالی است و مراسم معروف سنتی –مذهبی قالیشویان همه ساله در جمعه ای که به این روز نزدیکتر باشد(دومین جمعه مهرماه ) برگزار می گردد.

قلعه جلالی و حصار سلجوقی

در انتهای خیابان علوی و در نزدیکی آثار دیگری همچون خانه های بروجردی ، طباطبائی و بقعه سلطان امیر احمد (ع) در طرفین خیابان ، دو دیوار بلند کاهگلی به چشم می خورد که از بقایای حصار معروف عهد سلجوقی است . این دژ تسخیر ناپذیر دراواسط قرن پنجم (ه.ق) به همت یکی از رجال نامدار و سخاوتمند در دولت سلجوقیان به نام خواجه مجدالدین ابوالقاسم کاشانی ساخته شده و اسناد معتبر تاریخی نشان می دهد که این دژ بلند  ،مستحکم و حصین چند بار اهالی کاشان را از دست حملات سخت لشگریان مهاجم و از قتل عام های وحشیانه و غارت عمومی نجات داده است.در کنار این دژ قلعه ای عظیم خودنمائی می کند که به دستور سلطان جلاال الدین ملک شاه سلجوقی (جلوس 465ه.ق) ساخته شده ، این بنای عظیم خشت و گلی مدتها از اهالی کاشان حراست می نموده و مدتی هم ارگ  مرکز حکومتی کاشان بوده ، در داخل و خارج قلعه دو بنای گنبدی شکل موسوم به یخچال وجود دارد که با نگهداری یخهای زمستانی در این یخچالها طی سالیان متمادی احتیاجات اهالی در تابستان های گرم کویر رفع می شده است .

 مسجد و مدرسه آقا بزرگ

این بنا در خیابان فاضل نراقی واقع شده که ساختمان آن مربوط به دوره قاجار باز می گردد که با سرمایه شخصی به نام حاج محمد تقی خانبان طی سالهای 1250 تا 1260 (ه.ق) جهت برپایی نماز جماعت و برگزاری مجالس درس و بحث داماد خود ملا مهدی نراقی دوم برادر ملا احمد نراقی ملقب به "آقا بزرگ " بنا شده و بدین نام معروف گردیده و معمار این بنا شخصی به نام استاد حاج شعبان بوده است ، تمامی بنا از جمله گنبد مسجد(که جزو بزرگترین گنبدهای آجری است)، با آجر ساخته شده و تزئینات به کار رفته دراین بنا عبارت است از کاشی کاری، آجرکاری ، کتیبه های نفیس ترکیبی گچی و کاشی ،مقرنس کاری ، خطاطی ثلث  ،نستعلیق و نقاشی (که نقاشی ها توسط استاد محمد باقر  صورت گرفته است). کتیبه های خطوط مسجد توسط اساتید برجسته خوشنویس کاشان محمد ابراهیم ،جد خاندان معارفی کاشان و محمد حسین جد خاندان ادیب صورت گرفته و بسم ا... های طغری نیز توسط سید صادق کاشانی نوشته شده است .از نکات قابل توجه معماری این اثر، طراحی مدرسه به صورت گودال باغچه و اجرای شاد می در اطراف آن و نیز محرابهای متعدد آن می باشد.

مسجد جامع

این مسجد در خیابان بابا افضل و محله میدان کهنه واقع شده و به قرنهای اولیه اسلامی مربوط می شود که از دیگر بناهای تاریخی کاشان دارای قدمت بیشتری است.

این بنا دارای مناره آجری زیبائی است که با کتیبه ی آجری به خط کوفی با تاریخ 466(هـ .ق) است که نشان دهنده اهمیت واعتبار مسجد در دوره سلجوقیان می باشد. در لایه برداریهای اخیر از گچبری های محراب عصر سلجوقی،آن آثار و تزئیناتی متعلق به دوره آل بویه نیز کشف و شناسائی شده است .

در شبستان تابستانی این بنا که در زیر شبستان زمستانی قرار دارد .طرحهای بسیار زیبای کاشیکاری دیده می شود و در کف این شبستان آثاری از کوره های پخت ظروف سفالی یافت شده که به وسیله کارشناسان سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری کشف گردیده است ، این بنا دارای گنبدی آجری است که احتمالا پس از زلزله معروف سال 1192 (هـ .ق) که مسجد آسیب زیادی دید به وسیله عبدالرزاق خان کاشی به صورت اساسی تعمیر گردیده و این موضوع در کتیبه به خط ثلث در زیر گنبد مسجد به سال 1207 (هـ .ق) نمایان است .

خانه تاریخی آل یاسین

این خانه در خیابان امام خمینی کاشان واقع شده و متعلق به مرحوم حاج سید محمد تقی پشت مشهدی است که در زمان محمد شاه قاجار ساخته شده و نهایتا به صورت موروثی در اختیار آقا نظام الدین مجتهد کاشانی (آل یاسین ) اولین نماینده مردم کاشان در مجلس شورای ملی بعد از نهضت مشروطه قرار گرفت.خانه های تاریخی کاشان(طباطبائی ها، بروجردی ها، عباسیان، آل یاسین) با نظارت و همکاری سازمان میراث فرهنگی ،شهرداری و هیئت امنا بازسازی خنه های قدیمی کاشان خریداری، مرمت و بازسازی و جهت بازدید علاقمندان آماده شده است.

مجموعه تاریخی بازار

یکی از مهمترین آثار تاریخی ودیدنی کاشان، مجموعه تاریخی بازار است که از اواسط خیابان بابا افضل تا حدود دروازه دولت ادامه دارد . دوران اوج و رواج بازار مربوط به زمان صفویه و به خصوص دوران شاه عباس اول بوده، غالب سیاحان و جهانگردانی که در عصر صفوی و قاجار ،به ایران آمده اند و از کاشان هم دیدار کرده اند همواره عظمت و شکوه بازار کاشان را مورد ستایش قرار داده اند.در مجموعه تاریخی بازار علاوه بر راسته بازارهای اصلی نظیر، مسگرها، زرگرها، کفاشها، بزازها و بازارچه های میانچال، ملک، ضرابخانه و رنگرزها، مساجد بقاع، کاروانسراها ، تیمچه ها، حمام ها و آب انبارهای متعدد و مختلفی وجود دارد که هر یک از آنها در دوره ای خاص ساخته شده است .گفتنی است بازار کنونی بر روی باقیمانده بازار قدیم که در اثر زلزله فرو ریخته بود و بازسازی گردیده است.

تیمچه امین الدوله

این تیمچه در یکی از نقاط مرکزی بازار موسوم به میانچال قرار دارد که متعلق به دوره قاجاریه بوده و به دستور یکی از رجال نامدار عصرقاجار به نام فرخ خان غفاری ملقب به امین الدوله و با معمار ی استاد علی مریم ، در اواخر قرن 13 (هـ .ق) ساخته شده ، این بنای با شکوه در سه طبقه و با طول و عرضی قابل توجه احداث گردیده که ارتفاع گنبد آن نیز چشمگیر می باشد. همه ساله در ایام سوگواری حضرت ابا عبدا... الحسین (ع) این تیمچه یکی از میعاد گاه گروه ها و هیاتهای مذهبی عزادار در کاشان می باشد.تزئینات منحصر به فرد یزدی بندی یکی از شاخص ترین ویژگیهای این اثر به شمار می رود.

مدرسه امام خمینی (ره)

این مدرسه به دستور فتحعلی شاه قاجار در سالهای 1221تا 1229(ه.ق)توسط معماری به نام محمد شفیع به سبک مدارس چهار باغ وصدر اصفهان ساخته شده که در جنب مجموعه بازار کاشان بنا گردیده در بدو ورود به بنا در سر در آن که با اسلوب جالبی کاشیکاری شده ، مشاهده می گرددکه پس از ورود به هشتی مدرسه به وسیله دو راهرو می توان به صحن مرکزی وارد شد از این هشتی که در مشرق بنا واقع شده می توان بنای عظیم گنبد آجری دو پوشی را که در غرب مدرسه است مشاهده نمود. در بالای هشتی سردر ،بنای جالب و دیدنی ماذنه قرار دارد . فضای صحن مدرسه را درختان کاج پوشانیده و در میان صحن آب نمای بزرگ مدرسه به خوبی جلوه گری می کند . در اطراف صحن بالغ بر پنجاه حجره جهت سکونت طلاب ساخته شده است. تزئینات این مدرسه شامل کتیبه های گچی و کاشیکاری هفت رنگ به خصوص در محرابی که زیر گنبد واقع شده که دارای مقرنس های زیبای گچی در جبهه سر در و گنبد می باشد.

مقبره محتشم کاشانی

مقبره این شاعر بزرگ مرثیه سرای ایران که در سال 996(هـ .ق) وفات یافت و در کنار خانه مسکونی خود به خاک سپرده شده ، در خیابان محتشم کاشان و  محله ای به همین نام واقع شده است و امروزه زیارتگاه عاشقان اهل بیت(ع) می باشد.

بقعه امام زاده هارون ابن موسی ابن جعفر (ع)(پنجه شاه)

در خیابان بابا افضل بقعه ای با گنبد مخروطی شکل معروف به « پنجه شاه» واقع شده که مربوط به دوران صفوی می باشد. این بقعه محل دفن امامزاده هارون ابن موسی ابن جعفر(ع) است که چون معتقدند یکی از دست های حضرت ابوالفضل(ع) در این بقعه دفن شده به پنجه شاه معروف شده است.

بقعه حبیب ابن موسی(ع)

این بقعه مربوط به دوران سلجوقی در خیابان امام خمینی واقع شده و متعلق به امامزاده حبیب بن موسی بن جعفر (ع) است که دارای رواق ، صحن و گنبد کاشیکاری بوده که شاه عباس کبیر در این بقعه به خاک سپرده شده است.

بقعه ملا محسن فیض کاشانی

در ناحیه جنوب غربی کاشان و در کنار گورستان قدیمی فیض ،بقعه آرامگاهی علامه محدث ملا محسن فیض کاشانی ، از بزرگترین علمای اسلامی قرن 11 (ه.ق ) قرار دارد که در قرن 13(هـ .ق) به تقاضای ابو نصر فتح ا... خان شیبانی ،شاعر بزرگ عصر قاجار توسط فرهاد میرزای قاجار احداث گردید.

مجموعه های خانه های تاریخی عباسیان

این مجموعه در کوی سلطان امیر احمد قرار دارد و در سال 1252(هـ .ق) به وسیله مرحوم حاج محمد ابراهیم، یکی از نجار خوشنام کاشان ساخته شده است. استفاده از طرح ویژه معماری گودال باغچه و بهره گیری بهینه از فضاها و حجم های موجود در آن ، این بنا را به یکی از منحصر به فرد ترین خانه ای ایران تبدیل نموده است. درین خانه نیز از تزئینات متنوع معماری مانند گچبری و آئینه کاری استفاده شده است. این مجموعه به تحقیق و طبق نظر کارشناسان نخبه معماری جزو برجسته آثار معماری و یکی از نامزدهای دریافت جایزه بهترین بناهای مسکونی ایران اسلامی است.

خانه تاریخی منوچهری

خانه تاریخی منوچهری که با شماره   19327 به  ثبت آثار ملی رسیده است یکی از  زیباترین خانه های قاجاری ایران  و تنها خانه ی آب انبار دار کاشان است . این خانه در نیمه سال 1386 در آستانه نابودی کامل خریداری  و مورد مرمت قرار گرفت . احیای این خانه مانند خانه های عباسیان و طباطبایی کاشان فقط در معماری باقی نماند و خانه دارای اقامتگاه سنتی و رستوران ،  کارگاه زری بافی و مخمل بافی ، سالن نمایش فیلم ، نگارخانه  و فروشگاه آثار هنری ، کافی نت  خواهد بود. ثبت و احیای  این خانه در راستای هدف و آرزوی بزرگتر ی به نام احیای محله سرپله به عنوان یک سایت توریستی قرار دارد . تا کنون در این محل چهار خانه دیگر خریداری و برای کاربری  کتابخانه تخصصی هنر و ایرانشناسی  ، موزه پارچه های نفیس ایرانی و اقامتگاه پژوهشگران و دانشجویان در حال راه اندازی است. خانه منوچهری به عنوان یکی از مجهزترین و زیباترین اقامتگاه های سنتی ایران  از نوروز 1390 اماده پذیرایی از مهمانان و علاقمندان به هنر های ایرانی است  . سهراب سپهری شاعر و نقاش معاصر نیز در صحن شرقی این بقعه (صحن فینیها) به خاک سپرده شده است (به سراغ من اگر می آیید نرم و آهسته بیایید مباد ترک بردارد چینی نازک تنهایی من )

 کارونسرای عباسی قمصر بین راه کاشان – قمصر استقرار یافته است .

روستای جوشقان استرک و بقعه زیبا ودیدنی امامزاده محمد اوسط در 25 کیلومتری کاشان در مسیر جاده نیاسر قرار دارد .

دهستان زیبا و کوهستانی قهرود با معماری سنتی و مساجد تاریخی باقیمانده از دورانهای سلجوقی وایلخانی در 50 کیلومتری جنوب غربی کاشان واقع شده است .

شهر زیبا و ییلاقی جوشقان – کامو با آثا تاریخی متعدد و بافت قدیمی دیدنی در 75 کیلومتری جنوب غربی کاشان قرار گرفته است .

بقعه امامزاده و آتشکده ساسانی واقع در روستای خرمدشت 20 کیلومتری جنوب کاشان در مسیر جاده نطنز واقع شده است .

نیاسر

این منطقه در 30 کیلومتری غرب کاشان در مسیر مشهد اردهال قرار گرفته و یکی از  مناطق دیدنی و خوش آب و هوای اطراف کاشان قرار گرفته است آثار تاریخی دیدنی نیاسر شامل چهار طاقی متعلق به دوران ساسانی در ارتفاعات این منطقه می شود که با مصالح سنگ و ساروج و به ارتفاع 14 متر ساخته شده که بنا بر تحقیقات آقای اندره گدار ، این آتشکده (معبد زرتشتی ) اولین آتشکده ای بوده که اردشیر بابکان احداث کرده ، علاوه بر از چشمه اسکندریه ،آبشار معروف و دیدنی و همچنین غار معروف آن به نام ویس می توان نام برد. اعماق این غار  دست کن درنتیجه حفاریها نمایان شد که ظاهرا زمان ایجاد آن را با آتشکده  نیاسر مقارن دانسته و از مشخصات بی نظیر آن رعایت اصول فنی و مهندسی در آن بوده است. به صورتی که در هیچ نقطه ای از مسیر کمبودی از نور و هوا احساس نمی شود.

قمصر

این منطقه واقع در 25 کیلومتری جنوب شرقی کاشان و از جمله مناطق ییلاقی و خوش آب وهوای اطراف کاشان می باشد.علاوه بر مراسم سنتی گلاب گیری که شهرت جهانی دارد ودر اردیبهشت ماه هر سال در قمصر بر پا می گردد ، ابنیه تاریخی همچون مسجد میانده  ،بقعه پیر داوود، بقعه پیر سلیمان و چندین اثر و ابنیه تاریخی دیگر در این ناحیه جلب توجه می نماید.نه تنها مردمان بلکه آب وهوای این دیار مفتخرند از اینکه گلهائی را پرورش می دهند که عطر دل انگیز آنها انسانها را سرمست نعمات الهی کرده و آوازه این رایحه جان بخش تا بدان جا رسیده که خانه کعبه را با شیره جان گلهای بهشتی این منطقه شستشو دهند.

مرکز صنایع دستی و هنرهای سنتی 

در خیابان ملا فتح ا... و در مجاورت باروی یک هزار ساله عصر سلجوقی  در یک کارگاه بزرگ و قدیمی با معماری سنتی، استادکاران سازمان میراث فرهنگی ،صنایع دستی و گردشگری ، با استفاده از همان روش و دستگاههای قدیمی  و سنتی، مجموعه ای از هنرهای سنتی و صنایع دستی منطقه کاشان را در رشته های: سفالگری و سرامیک، زری بافی ،مخمل بافی، زیلو بافی، شعر بافی، معرق کاری و ... د رمعرض نمایش  قرار داده اند . روزانه صدها نفر از گردشگران داخلی وخارجی از این مرکز بازدید می نمایند و هنر و مهارت استاد کارانی را که با وسایلی ساده و ابتدائی بدیع ترین و نفیس ترین تولیدات هنری را به وجودمی آورند، تحسین می نمایند. صنایع دستی در کاشان

استاد ملک الشعرای بهار شاعر نامدار ایران در قصیده فاخر و زیبائی که درباره کاشان سروده است ،چنین می گوید :

بــاد آباد مهیـن خطـه کاشـان که مـدام                  مهد پوش و خرد و صنعت و بینائی بود                                                      

هرکه برخاست به هر پیشه ز شهر کاشـان              در فـن خویشتنش فـرط توانـائی بود

صنعت کـاشی از اینجا به دگرجـای رسیـد             کاین هنر ویژه این شهر به تنهـائی بود                                                       

فرش زیبایش کنون شهره دهر است چنانک          زری و مخمـل او شاهـد هر جـائی بود

                                                                                                    

بدون شک هر گاه سخن از قالی، مخمل و گلاب به میان می آید بلا فاصله نام کاشان   در ذهن ها تداعی می شود زیرا از قدیم الایام تاکنون ،شهر تاریخی کاشان از مراکز عمده تولید و بافت قالی و انواع پارچه های ابریشیمی مانند زربفت (زری ) نقره بافت، مخمل ، حریر، اطلس و دیبا بوده است . صنعت کاشی سازی ، حتی نام خود را از کاشان گرفته است در اکثر مساجد  کشور ، زیلوهای بافت کاشان گسترده شده است. کاشان همواره یکی از معروفترین شهر های کشور در زمینه صنایع دستی و هنرهای سنتی بوده است. صنایع نساجی ، کاشی سازی ،مسگری ظروف بدل چینی ، سفال و سرامیک و نگارگری این شهر معرفیت جهانی دارد . در حال حاضر نیز کارگاههای سنتی شعر بافی، قالی بافی، زیلو بافی، مخمل بافی، زری بافی ، سفالگری  در کاشان فعال و مورد بازدید گردشگران داخلی و خارجی قرار دارند .

قالیهای نفیس و پارچه های ظریف زری و مخمل وحریر بافت کاشان، کاشیهای زرین نام و ظروف مسی کنده کاری ساخت کاشان زینت بخش موزه های بزرگ جهان می باشند.

مراکز دیدنی

- تپه های سیلک

- باغ فین

-چشمه سلیمانیه

-بقعه شاهزاده ابراهیم(ع)

-بقعه ملا محسن فیض

-خانه تاریخی عباسیان

 - خانه هنرمندان(خانه تاریخی تاج)

- خانه تاریخی طباطبائی

- موزه مردم شناسی( خانه تاریخی باکوچی)

- حمام سلطان میر احمد

- خانه بروجردی

- قلعه جلالی و باروی سلجوقی

- خانه تاریخی عامری ها

- خانه تاریخی بنی کاظمی

- مرکز صنایع دستی و هنرهای سنتی

- خانه تاریخی فاضل( خوشنویس)

- زیارت گریچه

- مسجد آقا بزرگ

- بقعه خواجه تاج الدین

-خانه تاریخی احسان

-مسجد جامع

-بقعه امامزاده هارون بن موسی

-مدرسه امام خمینی(ره)

- مجموعه تاریخی بازار

- تیمچه امین الدوله

-مسجد و میدان میر عماد

-مقبره محتشم کاشانی

- مسجد و بقعه حبیب بن موسی(ع)

- خانه تاریخی آل یاسین

-مرکز آموزش صنایع دستی

-منار زین الدین

-مسجد میراز مقیم وزیر

-بقعه سلطان عطابخش

-نمایشگاه اشیاء قدیمی حاجی مشکی

-بقعه طاهر و منصور

-مسجد آیت ا... صبوری و مجموعه تاریخی بابا ولی

- میدان ولی سلطان

-بقعه قاضی اسد

- خانه تاریخی صالح

- خانه تاریخی شریفیان

-خانه تاریخی عطارها

- خانه تاریخی صدوری

- خانه تاریخی منوچهری

فلاورجان صنايع دستي گردشگري منابع طبيعي وسعت جمعيت سوغات شهر

فلاورجان

مشابهت در عواملی مانند آب و خاک مشترک، شرایط آب و هوایی یکسان، جریان زاینده رود و وفور آب، دسترسی آسان و غیره، سبب می گردد که تاریخ سرزمین های مجاور زاینده رود با تاریخ، فرهنگ و تمدن، شهر اصفهان عجین باشد و حتی در دوره هایی هر چند کوتاه رونق بعضی از شهرها مانند شهر فیروزان (قرن هفتم هـ .ق) در 35 کیلومتری شهر اصفهان و در محل روستای سهرو فیروزان کنونی، برابری و حتی بیشتر باشد.

در مطالعه کتب تاریخی و سفرنامه ها شواهدی مبنی بر حضور دانشمندان و سفرنامه نویسان بزرگ به این سرزمین هستیم مانند کتاب مسالک و ممالک اصطخری (قرن چهارم هـ .ق) ابن حوقل قرن (چهارم هـ.ق) همچنین مقدسی (قرن چهارم هـ .ق) از این سرزمین دیدار کردند و آن را سرزمینی آباد و پر از نعمت معرفی می کردند. در قرن هفتم و اوایل قرن هشتم ه.ق این سرزمین یکی از کانون های مهم جمعیت، ثروت و مهد علم بوده است و پذیرای بسیاری طلاب علم و سفرنامه نویسان بوده است بطوری که عمده و شاخص بناهای تاریخی شهرستان مانند مسجد تاریخی اشترجان بقعه پیربکران بقایای شهر تاریخی فیروزان، مسجد و مقبرۀ بابا محمود پل تاریخی بابا محمود و غیره، متعلق به این دوره، گویای این ادعا می باشد.

این شهرستان با مساحت 319 کیلومتر حدود غرب استان و قسمت میانی دشت زاینده رود قرار گرفته است و از شرق به اصفهان (مرکز استان) و فاصلۀ شهر فلاورجان مرکز شهرستان تا مرکز شهر اصفهان، حدود 18 کیلومتر است از نظر پراکندگی ارتفاعات در ضلع جنوبی آن، کوه های گاو پیسه با جهت شمال غربی - جنوب شرقی با مرتفع ترین قلۀ 2219 متر کشیده شده است. کوه های ایرانکوه که مرتفع ترین ارتفاعات شهرستان است با حداکثر ارتفاعات 2418 متر، ضلع شرقی شهرستان را در بر گرفته است و در قسمت میانی شهرستان بیرون زدگی های سنگی معروف به کوه اجگرد با ارتفاع 1923 متر وجود دارد. به جزء ارتفاعات نامبرده بیشتر سطح شهرستان را دشت آبرفتی با ارتفاع متوسط 1650 متر پوشانده است.

بر اساس تقسیمات کشور، این شهرستان از دو بخش: بخش مرکزی و بخش پیربکران و 7 شهر به نامهای فلاورجان، قهدریجان، کلیشاد و سودرجان، ابریشم، پیربکران ، ایمان شهر و بهاران و 7 دهستان به نام های اشترجان، ابریشم، زازران، گلستان، گرکن شمالی و سهروفیروزان تشکیل شده است.

جمعیت این شهرستان بر اساس آخرین آمار 228164 نفر بوده است.

رودخانۀ زاینده رود از سمت جنوب غربی وارد شهرستان شده و طی مسیری حدود 25 کیلومتر از سمت شمال شرقی خارج می شود. این جریان با عبور خود؛ باعث تأمین آب مورد نیاز بخش کشاورزی و رونق و تنوع تولید محصولات کشاورزی در شهرستان شده است و علاوه بر آن نقش بسزایی در ایجاد بیشه زارها و مناظر زیبای ساحل رودخانه و تبدیل آب و هوای شهرستان دارد.

از نظر آب و هوایی، شهرستان دارای آب و هوای نیمه بیابانی، با تابستان های گرم و زمستان های نیمه سرد می باشد. بالاترین رقم حداکثر مطلق درجه حرارت طی دورۀ 12 ساله (1365-1353) 41+ درجه سانتیگراد و کمترین رقم حداقل مطلق طی این مدت 5/18- درجه سانتیگراد بوده است. متوسط حداکثر در این مدت7/22+ درجه سانتیگراد و در متوسط حداقل درجه حرارت طی این مدت 1/6+ درجه سانتیگراد و معدل متوسط سالیانه درجه حرارت در این مدت 4/14+ درجه سانتیگراد است. متوسط آمار 12 ساله، بارندگی 2/142 میلیمتر بوده است که حداکثر آن مربوط به فصل زمستان و اوایل بهار می باشد. حداکثر رطوبت نسبی بیشتر مربوط به ماه های خرداد؛ تیر و مرداد می باشد.

عبور رودخانۀ زاینده رود به طول 25 کیلومتر از شهرستان فلاورجان و ایجاد بیشه ها تفرجگاه ها در ساحل رودخانه از نقطه ورودی در بخش گرکن شمالی در سهروفیروزان، پیربکران، جوچی، اجگرد، خیرآباد، فلاورجان، گارماسه، هویه، موسیان، کرسگان و غیره در طول سال، صدها هزار نفر را پذیرا می باشد. دهکدۀ ساحلی در دست ساخت در شهر پیربکران مجموعۀ ساحلی در دست احداث جنب پل بابامحمود، پارک ساحلی شهر فلاورجان و کلیشاد، مکان هایی هستند که در آینده استفادۀ هر چه بیشتر از طبیعت ساحل زاینده رود و همچنین سایر خدمات جنبی آنرا به مردم نوید می دهند.

کوههای پراکنده در سطح شهرستان

کوههای ایرانکوه در ضلع شرقی شهرستان با ارتفاع بیش از 2400 متر و همچنین کوههای اشترجان در جنوب با ارتفاع بیش از 2200 متر و کوههای اجگرد با ارتفاع بیش از 1900 متر که در آنها پدیده هایی همچون چشمه های فصل بهار، غار، معدن سرب و آهک، گونه های گیاهان مرتعی و دارویی و غیره وجود دارد. این کوهها مکانی مناسب برای استفاده و توسعۀ ورزش کوهنوردی و پر کردن اوقات فراغت جوانان، مطالعات علمی و غیره در سطح شهرستان است. 

وجه تسمیه

شهر فلاورجان در گذشته ورگان نامیده می شده است که «ور» به معنی کنار و پیرامون و «گان» به معنی مکان، و ورگان به معنی سرزمینی در کنار رودخانۀ زاینده رود محسوب می شده است. پس از ورود مسلمانان به ورگان، آن را معرب کرده و فلاورجان خوانده اند. این واژه از دو پارۀ «فلا» که جمع فلاک که به معنی دشت پهناور است و «ورجان»، که معرب ورگان است و فلاورجان، یعنی دشت ورجان. بعضی محققین عقیده دارند تا اواخر دورۀ ساسانی این ناحیه، ورگان نامیده می شده که با ورود اعراب به آن، عربی شده و فلاورجان خوانده شده است.

مردم شناسی

جمعیت این شهرستان در سرشماری نفوس و مسکن سال 1375 ه.ش، 44117 نفر بوده است. مردم این شهرستان، مسلمان و پیرو مذهب شیعۀ اثنی عشری، سخت کوش، میهن دوست و مهمان نواز هستند.

برج کبوتر چهل برج

در دهکده ی کل، مجاور پلارتگان، برج کبوتر شگفت انگیزی قرار دارد که به چهل برج شهرت یافته است. در ازای آن 40 متر و پهنای آن 5 متر و ارتفاع آن 10 متر می باشد. مسجد جامع اشترجان: اساس این مسجد مربوط به دوران سلجوقی است و در سال 716 هجری بازسازی شده است.این مسجد در شهر ایمانشهر بخش اشترجان واقع شده است و دارای کاشی کاری ، مقرنس کاری و کتیبه های بسیار زیبا می باشد. همچنین دیگر جاذبۀ فوق العاده این مسجد مناره های سردر شمالی آن است که مانند مناره های بنای منارجنبان اصفهان متحرک هستند. در درون محوطۀ زیر گنبد نیز سنگابی قرار دارد که به خط نستعلیق برجسته بر روی آن نوشته شده است. بقعۀ پیربکران: این بنا که آثار بسیار زیبای اوایل قرن هشتم هجری است، دارای تزئینات بسیار نفیس گچبری می باشد که آن را در زمرۀ معدود بناهای شاخص این دوران قرار داده است.

پل ورگان (فلاورجان)

به طول 140 متر  و عرض 20/7 متر با 18 دهنه که بنای آن مربوط به دوران صفویه است و بیش از 4 قرن قدمت دارد.

برج بزرگ چهار برج
به عنوان بزرگترین تک برج در کشور (در سه طبقه) واقع در روستای چهار برج با معماری زیبا و ارتفاع 14 متر قطر 22×20 متر با قدمت بیش از یک قرن و نیز مجموعه برجهای منحصر به فرد روستای کلسیان معروف به چهل برج.


استراخاتون

در شهر پیربکران، بنای کهن گورستان و کنیسه ی یعقوب (سارح بت آش) قرار دارد که زیارتگاه یهودیان ایران است و همه ساله در ابتدای مهرماه مراسم ویژه ی مذهبی در آن اجرا می گردد. در سال 1322 خورشیدی، هنگام بازسازی سقف کنیسه، سنگ نوشته ای به خط عبری برجسته پیدا شد که تاریخ نگارش و نصب آن ابتدای سده ی دوم میلادی است.

 

از دیگر جاذبه های تاریخی شهرستان فلاورجان می توان به موارد ذیل اشاره کرد.

 - خانه مویدی زفره

- مسجد و آرامگاه بابا محمود در سهروفیرزوان

- برجهای کبوتر چند قلوی اجگرد و سهلوان

شاهین شهر و میمه صنايع دستي گردشگري منابع طبيعي وسعت جمعيت سوغات شهر

شاهین شهر و میمه

شهرستان شاهین شهر و میمه شهرستانی است که از تفکیک های متوالی شهرستان گز و بُرخوار بجا مانده است. شهرستان گز و بُرخوار نام اوایه شهرستان با مساحتی در حدود  ده ( 10) هزار کیلومتر مربع وسعت که پس از پیروزی انقلاب اسلامی و مهاجر پذیر شدن شاهین شهر به شهرستان بُرخوار و میمه شامل سه بخش مرکزی –  بخش بُرخوار و بخش میمه با محوریت  شاهین شهر تبدیل شد.
شهرستان شاهین شهر و میمه با بلندی 1570 متر از سطح دریا و مساحتی در حدود 6500 هزار  کیلومتر مربع با دو بخش مرکزی و بخش میمه شامل 6 شهر و 22 روستا دارای آب و هوایی نیمه بیابانی  و گرم و خشک در تابستان و سرد در زمستان و جمعیت تقریبی180 هزار نفری (80 % در بخش مرکزی و 20 % در بخش میمه) می باشد.
بخش میمه با ارتفاع 2540 متر از سطح دریا درشمال شهرستان قرارگرفته ودارای آب و هوایی سردتر و خشن تر از مرکز شهرستان می باشد.

شهرستان شاهین شهر و میمه (گز و بُرخوار یا برخوار و میمه قدیم) منطقه ای حاصل خیز و دارای قنوات بسیار بوده و کشاورزی در این منطقه رونق بسیاری داشته است.

 نزدیکترین شهر شهرستان شاهین شهر و میمه به اصفهان ، شهر گز بُرخوار است با قدمتی  بیش از 3 هزار سال با 30 اثر تاریخی ثبت شده و با ارزش از دوران اشکانیان تا قاجاری در فاصله ی 10 کیلومتری شمال اصفهان  در جنوب شهرستان  که دارای آثار تاریخی فراوانی از دوران اشکانیان تا قاجاری می باشد.

دورترین  شهر شهرستان تا اصفهان شهر لایبید است در فاصله ی 150 کیلومتری شمال اصفهان که در بخش میمه واقع گردیده است .

 از ویژگی های استراتیژیکی شهرستان قرار گرفتن جاده های ترانزیتی شمال جنوب در این شهرستان می باشد که می توان آزاد راه تهران - اصفهان - شیراز  و  اتوبان تهران - اصفهان  ، صنایع هواپیما سازی  و . . . 

 این شهرستان دارای شخصیت های علمی و ادبی و روحانیون برجسته ی طراز اولی بوده که برخی از ایشان در جهان اسلام نیز از شهرت چشمگیری برخوردار ند .  معروفترین ایشان آیت الله ملا عبدالکریم گزی معروف به  آخوند گزی ( قاضی القضات اصفهان ) مولف کتاب تذکرت القبور، ملا محمد تقی گزی و ملا مهدی گزی که آثار ایشان مورد استفاده ی پژوهشگران علوم اسلامی قرار می گیرد .

با شروع جنگ تحمیلی و مهاجرت مرز نشینان ایران به استان اصفهان به خصوص شهر شاهین شهر مهاجرت  شروع و همچنان رو به گسترش است . از این رو در این شهر اقوام مختلفی چون فارس ، بلوچ ، ترک ، کرد ، لر و . . .  زندگی می کنند . به علاوه تعداد قابل ملاحظه ای از ارامنه و آشوری های ایران در این شهرستان و مخصوصا شهر شاهین شهر سکونت دارند .

شهر گز بُرخوار

 شهر گز بُرخوار با جمعیتی بیش از 22 هزار نفر در فاصله ی 10 کیلومتری شمال اصفهان در کنار آزاد راه معلم ( تهران – اصفهان ) قرار دارد . این شهر با دارا بودن 30 اثر تاریخی دارای بیشترین آثار تاریخی و جاذبه های فرهنگی و گردشگری ، قدیمی ترین شهر شهرستان با قدمتی بیش از سه هزار سال می باشد . از آثار تاریخی بجا مانده و قابل توجه این شهر تپه باستانی اشکانی – ساسانی زیر امامزاده شاه نعمت اله -  مسجد جامع عهد سلجوقی و آل بویه – خانه های تاریخی صفوی و قاجار – کاروانسرای عباسی گز – فرهنگسرای ادیب برومند –امامزاده شاه نعمت اله – برج و باروی باستانی دور شهر – حمام قدیمی و . . .  می باشد که نشان دهنده مرکزیت و پر جمعیت بودن این شهر است . از ویژگی های بارز این شهر زبان و گویش مردم آن است که ریشه در زبان پهلوی باستان و زبان های اصیل ایران باستان دارد و به زبان محلی گزی  با همدیگر صحبت می کنند .

از رشته های صنایع دستی این شهر و شهرستان می توان قلم زنی، منبت کاری، معرق کاری و سفالگری را می توان نام برد که بیشتر زنان و دختران این شهر در هنر قالی بافی  در ابعاد گوناگون و طرحهای مختلف یدی طولانی دارند.

شهر گز با توجه به معماری تاریخی خود معمارانی چون عباس قلی معمار و استاد حسین ذابح و رضا گزی(الیکی) داشته است.

مسجد جامع گز بُرخوار  (مسجد بزرگ)
 مسجد جامع گز در فاصله ی 10 کیلومتری شمال اصفهان و در مرکز شهرگز بُرخوار بر باقیمانده های آتشکده ی بهمن ابن اسفندیار ( عهد ساسانی ) ساخته شده است . این بنای تاریخی که متعلق به دوران آل بویه و سلجوقی است قدیمی ترین بنای آجری شهرستان شاهین شهر و میمه محسوب می شود . از ویژگی های این بنای تاریخی محراب و مناره سلجوقی آن است . مناره ی مسجد دارای دو راه پله جدا از هم می باشد که می توان هم زمان از آن بالا و پاین رفته بدون اینکه همدیگر را ببینند و یا با هم برخورد داشته باشند .

فرهنگسرای ادیب برومند گز بُرخوار

فرهنگسرای ادیب برومند گز بُرخوار یکی از خانه های تاریخی قاجاری بجا مانده ی خاندان برومند در شهرگز بُرخوار است که توسط آقای ادیب برومند از نویسندگان و شاعران و اهل قلم و امیر همایون برومند نوه ی مرحوم حاج حیدر علی خان برومند از علمای حوزه و استاد فلسفه ، به عنوان فرهنگسرا و کتابخانه در اختیار شهرداری شهر گز قرار گرفته تا مردم شهرگز بُرخوار و هنرمندان و انجمنهای ادبی و فرهنگی از آن استفاده نمایند .

موزه مردم شناسی گز و  بُرخوار
 موزه مردم شناسی گز و بُرخوار به عنوان اولین موزه خصوصی استان است که توسط یکی از اهالی شهر گز با همکاری و مساعدتهای سازمان میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان در سال 1383، در بخشی از فضای فرهنگسرای ادیب برومند گز تأسیس گردید . این موزه با بیش از 900 شیء شامل انواع لوازم کشت و زرع – توزین -  نجاری – لوازم حمام – انواع دعا و نذر و قربانی – وسایل و چرخ سفالگری –  پوشاک و لباس محلی – ادوات ریسندگی – کتب خطی و قباله –  عکسهای قدیمی  و . . . که بخشی از آن توسط مردم شهر و منطقه به صورت امانت در این مکان جمع آوری و برای بازدید عموم شهروندان و هموطنان قرار گرفته است . لازم به ذکر است که دو خمره سفالی بدست آمده از تخریب قسمتهای جنوبی و شرقی تپه تاریخی - باستانی در هنرستان شیخ بهایی ، که توسط سازمان و دانشجویان رشته ی مرمت آثار مرمت و به صورت امانت و موقت در موزه قرار دارد .

 قابل توجه است که شهر گز با دارا بودن حدود 1000 کوره آجرپزی تقریبا 40% آجر و سفال کشور را تامین می کند.

کاروانسرای عباسی گز
 کاروانسرای عباسی گز در غرب شهر گز بُرخوار و کنار مسیر اصفهان– تهران قرار گرفته است . این کاروانسرا به صورت چهار ایوانی با طول و عرضی حدود 90 متر  و سردری بلند به ارتفاع 10 متر کاشی کاری شده و برجکی مسقف در شمال شرقی خود است .  کاروانسرای گز 36  اتاق  در  چهار طرف اضلاع و بالای سر در دارد. راهروهایی نیز برای نگهداری چهار پایان و بارها و چهار فضای سه اتاقی در گوشه های این کاروانسرا از نمونه های جالب کاروانسراهای اولیه حکومت صفوی می باشد .

 از ویژگی های منحصر به فرد این کاروانسرا وجود یک مسقف در گوشه شمال شرقی کاروانسرا برای دیده بانی و نگهبانان و کاشی کاری های زیبایی است که در سر در ورودی نام پیامبر (ص) و امام علی (ع) را برای هر بازدید کننده هایی یادآور می شود.

شاهین شهر
 شهر شاهین شهر که در اواخر زمان پهلوی اول توسط آقا محمد خان برومند از ملاکین معروف آن زمان به صورت مزرعهای مختلف و باغات انار – انگور – پسته – میوه و . . . بنا شده بود . ولی با شروع ساخت پالایشگاه و نیروگاه اصفهان در زمان حکومت پهلوی این شهر توسط آمریکایها به عنوان شهری توریستی که شامل نمونه های مختلف شهرهای ایران و جهان باشد، نقشه برداری و بنا شد . با پیروزی انقلاب اسلامی ایران و خروج اتباع بیگانه و آغاز جنگ تحمیلی مهاجرت اقوام گوناگون به این شهر رو به گسترش یافت و رفته رفته به شهری مهاجر پذیر و در حال حاضر به عنوان مرکز شهرستان با جمعیتی بیش از 120 هزار نفر می باشد .

گرگاب
 شهر گرگاب با جمعیتی در حدود 5 هزار نفر در شرق شاهین شهر و در کنار آزاد راه معلم قرار دارد .این شهر نیز دارای آثار تاریخی چون حمام قدیمی و مسجد جامع  از دوران  قاجار و سرباز خانه می باشد .

حمام گرگاب : حمام گرگاب با وسعت تقریبی 600 متر مربع همانند دیگر حمام های قدیمی دارای حمام زنانه با سه بخش سربینه( رختکن ) ، گرمینه ( گرمخانه ) میاندری ( راهرو بین سربینه و گرمینه )  و یک حمام کوچک به عنوان حمام مردانه می باشد . این حمام زیبای قاجاری در سال 1388 به همت سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری و شهرداری محترم گرگاب مرمت و بازسازی گردیده تا به عنوان رستوران سنتی  و موزه مردم شناسی شهر گرگاب پذیرای گردشگران باشد. در نزدیکی حمام بنای خشتی بزرگی بنام سرباز خانه مُغولی ، گویای تاریخی پُر فراز و نشیب حکومتهای گذشته می باشد که روزهایی سخت را در برابر جنگهای مختلف دوران افشاریه تاکنون مقاومت کرده است .

روستای مورچه خورت
  در فاصله 50 کیلومتری شمال اصفهان به طرف تهران روستای مورچه خورت ( اتوبان اصفهان – تهران) واقع است . این روستا همانند دیگر شهرها و روستاهای شهرستان دارای آثار تاریخی است که نمونه بارز و قابل توجه آن اَرگ خِشتی و کاروانسرای عباسی آن است . کاروانسرای عباسی در غرب جاده اصلی واقع است . ارگ خشتی مورچه خورت که قدمت آن حداقل به قبل از دوران صفویه می رسد در شرق جاده و در مرکز روستا قراردارد. این بنا پس از ارگ بم بزرگترین و کاملترین بنای خشنی است و ابعاد آن حدود 120×120 گام دارد ، در هر ضلع این بنا سه برج دیده بانی قرار دارد که جمعاً هشت برج در چهار ضلع بنا واقع است. در داخل این مجموعه حمام ، مسجد ، امامزاده ، خانه های اربابی بزرگ ، راسته بازار و . . . وجود دارد. مورچه خورت تا زمان صفویه و قاجار مرکز حیات وحش اصفهان و دارای حیواناتی چون آهو،گَوَزن، کَرکَس، بز کوهی ، قوچ و . . . بوده است. متأسفانه با ساخت جاده های شمال- جنوب و شرق به غرب این منطقه به چهار قسمت تقسیم و حیات وحش آن به داخل کوههای اطراف و با توجه به جاده های جدید و دست رسی انسان به مناطق امن حیوانات حیات وحش منطقه کم کم در حال نابودی است.

کاروانسرای مادر شاه
کاروانسرای مادرشاه به عنوان دومین منزلگاه درشمال اصفهان در مسیر تهران ( فاصله 40 کیلومتری شمال اصفهان- تقاطع آزاد راه کاشان– اصفهان و اتوبان اصفهان– تهران) واقع شده است . این کاروانسرا با مساحتی حدود 6500 متر از نمونه های زیبای کاروانسراهای ایران است که در گوشه های خود اصطبل هایی برای نگهداری فیل ها دارد . شروع ساخت این کاروانسرا در زمان شاه سلیمان صفوی و در زمان شاه عباس دوم صفوی  پایان یافت . کاروانسرا همچون کاروانسرای گز به صورت چهار ایوانی و در چهار طرف اضلاع آن اتاقهایی برای استراحت مسافران و بویژه سفرا و میهمانان خارجی ساخته شده است ،  در چهار طرف حیاط کاروانسرا ، اتاقهایی واقع است و پشت آنها راهروهایی برای نگهداری چهارپایانی چون اسب و شتر کاروانها می باشد. این بنا در سالهای گذشته توسط سازمان میراث فرهنگی،صنایع دستی وگردشگری مرمت و به هتل و اقامتگاه تبدیل شده است و هم اکنون نیز این بنا و منطقه اطراف، توسط شرکت های مَهِستان نقش جهان و نارنجستان به عنوان مجموعه ای اقامتی پذیرایی و تبدیل به منطقه نمونه گردشگری آماده پذیرایی از مهمانان عزیز می باشد.

ارگ خشتی مورچه خورت
 ارگ قدیمی مورچه خورت در فاصله ی 50  کیلومتری شمال اصفهان به صورت یک قلعه ی خشتی بزرگ با برج و باروهای بلند فضایی در حدود 15000  متر مربع را به خود اختصاص داده است . این بنا که احتمال می رود در زمان صفویه نیز وجود داشته ، دارای بنا هایی چون امامزاده – مسجد – حمام – راسته بازار – خانه های قدیمی و . . . است .

روستای کلهرود
 روستای کلهرود یا همان کله یا کُلاه رود از توابع بخش مرکزی شهرستان در فاصله 90 کیلومتری شمال اصفهان در مسیر انحرافی از جاده قدیم اصفهان - کاشان (  بعد از مورچه خورت به طرف نطنز )  واقع شده است . این روستا با جمعیتی در حدود 300 نفر دارای آثار تاریخی وآب و هوای مناسب در بهار و تابستان برای مسافران و گردشگران می باشد .  در سال 1386 و در سفر هیأت دولت به استان اصفهان این روستا به عنوان روستای هدف گردشگری به تصویب رسید و دارای بافتی زیبا و خانه های باغی با درختان میوه و گردو ، بادام و . . .  است . کلهرود نیز همچون ابیانه در دل کوههای کَرکَس و درون دره ایی زیبا و هم مرز شهرستان نطنز واقع است. این روستا دارای آثار تاریخی و گردشگری چون غار آهکی ، خانه های تاریخی برومند، مظاهری، مسجد حاجی و مسجد سربیشه است. کلهرود از زمان صفوی تاکنون تفرجگاه و محلی برای استراحت و زندگی تابستانه در شمال اصفهان ، بویژه خاندان برومند گز و بُرخوار بوده است.

روستای سُه
 از دیگر روستاهای هدف گردشگری استان اصفهان در شهرستان شاهین شهر و میمه روستای تاریخی سُه می باشد. این روستا دردل کوه و در فاصله 30 کیلومتری شرق جاده اصلی اصفهان– تهران بعد از مورچه خورت (100کیلومتر بعد از اصفهان ) واقع است . از آثار تاریخی روستا می توان امامزاده یوسف و چشمه زیر امامزاده ، کاروانسرای عباسی سُه و حمام قدیمی و خانه های تاریخی را نام برد در فاصله 5 کیلومتری ورودی جاده سُه کاروانسرایی بنام کاروانسرای عباسی دِه لُر ( بخش بر آبخوان ) واقع است. این کاروانسرا نیز همانند نمونه های دیگر کاروانسراها بر سر مسیر شمال- جنوب واقع بوده که متأسفانه با ایجاد مسیر اصفهان-تهران از جاده اصلی فاصله و هرساله روبه ویرانی رفته است .

روستای جهاد آباد
از دیگر روستاهای  توابع بخش مرکزی در غرب شاهین شهر و در کنار آزاد راه غرب تهران - اصفهان  روستای جهاد آباد ( چاه سیاه یا همان چاله سیاه ) است. از آثار تاریخی بجا مانده این روستای 1500 نفری کاروانسرای عباسی معروف به کاروانسرای شیخ علی زنگنه است که محلی برای استراحت کاروانهایی که در مسیر شمال غرب برای زیارت عتبات عالیات به سمت عراق حرکت می کردند، مورد استفاده است .

کاروانسرای جهاد آباد
کاروانسرای جهاد آباد یا شیخ علی زنگنه با مساحتی بیش از 7000 مترمربع  بعد از کاروانسرای گز به عنوان اولین منزلگاه در مسیر غرب قرار گرفته است. کاروانسرای جهاد آباد همانند دیگر کاروانسراهای عباسی عهد صفوی دارای تزئینات آجر و سنگ می باشد. این کاروانسرا که هنوز هم می توان گفت سالم و در برابر هجوم بیگانگان و غارتگران استوار مانده است در چهار طرف حیاط دارای اتاقهایی برای استراحت مسافران و در پشت آن راهروهایی برای چهارپایان و بارانداز است. نکته قابل توجه این کاروانسرا وجود دو حیاط کوچک در دو طرف هشتی ورودی در پشت اتاقهای ضلع جنوبی خود است. این دو فضا که هر کدام مساحتی حدود 200 متر را دارد فضایی اختصاصی و دنج را در کاروانسرا بوجود می آورد. در بالای هشتی ورودی اتاقی راهرو مانندی برای ارتباط فضای دو طرف هشتی و پشت بام وجود دارد . این کاروانسرا سالهای متمادی پذیرای شاهان صفوی و قاجار برای شکارگاه قمشلو بوده است . این بنا هم اکنون در مالکیت سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری استان اصفهان و آماده واگذاری به بخش خصوصی جهت سرمایه گذاری در بخش گردشگری می باشد .

بخش میمه
 بخش میمه شامل سه شهر میمه – وزوان و لای بید  و  13  روستا در دو دهستان ونداده و زرکان در فلصله 70  کیلومتری مرکز شهرستان و 90 کیلومتری شمال اصفهان واقع شده است . از مناطق زیبا و جالب و حفاظت شده ی میمه حیات وحش موته با مناظر زیبای کوهستانی چون سخره سرخی ، تخته محمد جعفر و . . .  و گله های آهو و حیواناتی چون پلنگ و . . .  است .

 شهر میمه  که مرکز بخش می باشد با قدمتی بیش از هزار سال در کنار جاده ترانزیت شمال جنوب ایران و ورودی شهرستان شاهین شهر ومیمه مورد توجه خاص است .این شهر با داشتن بناهای تاریخی چون مسجد جامع مربوط به دوران زندیه – خانه های تاریخی و حمام قدیمی و قنات مزدآباد است .

 کاروانسرای آغا کمال وزوان و حمام تاریخی ونداده از دیگر آثار تاریخی این بخش می باشد .

 معروفترین صنایع دستی بخش میمه قالی بافی آن است که با طرح و رنگ خاص خود در ابعاد گوناگون معروف به قالی میمه ای می باشد.

مسجد جامع میمه
 مسجد جامع میمه در مرکز شهر میمه و در کنار حمام قدیمی شهر قرار گرفته است و بیانگر وجود بافت تاریخی و راسته بازار در این شهر می باشد . مسجد جامع میمه متعلق به دوران زندیه است.

حمام میمه
 حمام میمه که فضایی بیش از 500 متر مربع را در مجاورت مسجد جامع به خود اختصاص داده بنایی است از اواخر دوران قاجار که در فهرست آثار ملی به ثبت رسیده و در سالهای اخیر سازمان میراث فرهنگی ، صنایع دستی و گردشگری با همکاری شهرداری میمه اقدام به مرمت و بازسازی آن نموده تا به موزه و کلاسهای آموزش صنایع دستی و هنرهای سنتی تبدیل شود . این بنا همانند دیگر حمام های قدیمی دارای سه بخش سربینه (رختکن) ، میاندری (فضای بین سربینه و گرمینه) و گرمینه(گرمخانه) است . حمام میمه برخلاف دیگر حمام های تاریخی شهرستان حمام کوچک یا مردانه نداشته و به صورت زمان بندی ( عصر و غروب ) مورد استفاده مردان قرار می گرفته است .

امامزاده سیده الصالحه خاتون
از فرزندان موسی بن جعفر (ع) امامزاده سیده الصالحه خاتون است که زیارتگاه آن در جنوب روستای اذان از توابع بخش میمه می باشد و همه روزه بویژه روزهای پایان هفته و تعطیلات پذیرای عاشقان و شیفتگان اهل بیت (ع) می باشد . ساختمان اصلی و گنبد مخروطی شکل و تزئینات کاشی آن نمونه ایی از معماری و هنر ایرانیان در دوره های قبل می باشد .

مجموعه خانه های تاریخی و بافت میمه
 تنها خانه های تاریخی و آثار بجامانده بافت میمه ، خانه های قیصر خان و عیسی خان و  برادران گرانمایه و . . . است که به صورت چند خانه مجزا ولی مرتبط با هم و در کنار هم دیگر در بافت قدیم میمه ساخته شده است . این بناهای ساخته شده متعلق به خاندان گرانمایه از اقوام برومند مهاجر از منطقه قفقاز به گز بُرخوار (پسر خاله های برومندان شهر گز) می باشد که در اواخر قاجار و اوایل پهلوی ساخته شده و هنوز هم مورد استفاده مالکین آنها می باشد .

تخته سُرخی – دَرّه دوزخی – تختِ محمد جعفر
از نمونه های جالب و دیدنی حیات وحش و مناظر طبیعی ایران اسلامی حیات وحشِ موته در بخش میمه است که در  این منطقه و در دل کوهها و دشتهای پهناور آن صخره های زیبایی از دل دشت بیرون آمده و روزهای متوالی محلی برای بستن راه کاروانان و تُجّار بوده است . یکی از این کمینگاه ها صخره ای معروف به تَختِ محمد جعفر است  که برروی آن چاهی کنده شده به گونه ایی که در  بدنه آن روبه مسیر کاروانان راه دارد. از دیگر مناظر طبیعی منطقه تخته سُرخی است با طبیعتی زیبا و قابل توجه به رنگ قرمز و سبز و دیگری دَرّه دوزخی است. این دَرّه زیبا و وحشتناک به رنگ خاکستری و سیاه چشم هر بیننده ای را به خود جلب می کند. متأسفانه در سالهای اخیر جهت استخراج معادن سنگ، این منطقه نیز روبه نابودی می رود.

دیگر شهر ها و روستاهای بخش میمه

 وزوان :  وزوان از دیگر شهرهای بخش میمه و هم مرز با میمه است که دارای آثار تاریخی چون قنات تاریخی، برج و قلعه، خانه های تاریخی و قلعه اعظمی ها می باشد.از دیگر شهرها و روستاهای بخش میمه می توان  ونداده و حمام قدیمی آن ، اذان ،لای بید، خسروآباد، زیادآباد، مراوند و . . . بخش میمه را نام برد که دارای آثار تاریخی و جاذبه های کوهستانی و گردشگری با غارهای آهکی زیبا و . . . می باشد .

این شهرستان دارای شخصیت های ممتاز و روحانیون برجسته و علماء طراز اولی بوده که برخی از ایشان در جهان اسلام نیز از شهرت چشمگیری برخوردارند. معروفترین ایشان مرحوم آخوند عبدالکریم گزی مؤلف کتاب تذکره القبور، ملامحمدنقی گزی و ملا مهدی گزی  و ملا محمد باقر معروف به ابوالفقراء صاحب کتاب کنزالفقراء و شعراء معروفی چون جنتی گزی و درویش عباس گزی با بیش از 13 هزار بیت از اشعار گوناگون با زبان گزی و هنرمندان چون رزاقی گزی در شهر گز زندگی می کرده اند .

مبانی مردم شناسی
 وجود جنگ تحمیلی ایران و عراق سبب گشته، مهاجران زیادی از نواحی مختلف کشور به سوی این شهرستان و بخصوص شهر شاهین شهر مهاجرت کنند. البته پس از پایان یافتن جنگ نیز به دلیل نزدیکی این شهر به مرکز استان و نیز محیط آرام آن مهاجرت همچنان در حال گسترش است. از این رو در این شهر اقوام مختلفی چون فارس، ترک، لر و کرد و ... زندگی می کنند. به علاوه، تعداد قابل ملاحظه ای از ارامنه و آشوری های ایران در این شهرستان و مخصوصاً در شهر شاهین شهر سکونت دارند.

خور و بیابانک صنايع دستي گردشگري منابع طبيعي وسعت جمعيت سوغات شهر

خور و بیابانک

دیباچه

سرزمین پهناور ایران آکنده از شگفتی های بسیاری است کوههایی که از دشت ها بر آمده اند و سر بر ابرها کشیده اند جنگل هائی که پیکر کوهها را در حریر سبز پیچیده اند ، شنزارهایی که با تازیانه توفان در بیابان ها سرگردانند ، شوره زارهائی که آئینه دار آفتاب هستند . در آن سوی کوههای البرز ابرهای ایثارگر می بارند و در این سوی کوهها دریائی گسترده که توفان موج بر موج شن و نمک پدید می آورند . آسمان بر زمین بخیل و زمین خالی از گیاه .

افتادن پرتو خورشید در آبهای خزر به همان اندازه زیبا می باشد که بر آمدن آن پرتو نور گستر از دریای نمک.

تاریخچه

در کتب جغرافیایی قرن چهار و پنجم چون اشکال العالم ، احسن التقاسیم ، صوره الارض ، مسالک و ممالک و غیره فقط از سه روستای منطقه خوروبیابانک یعنی جرمق (گرمه) بیادق(بیاذه) و ارابه(ایراج) تحت عنوان سه ده یاد شده است .

ناصر خسرو در سال 444 هجری با نام بردن از گرمه و پیاده(بیاذه) مجموع آبادی های منطقه را دوازده پاره دیه می داند اما از آنها نام نبرده است . از عهد سلجوقی تا اواخر دوره فتحعلی شاه خوروبیابانک جزء یزد بود . در سال 1240 به ایالت سمنان پیوست . در سال 1336 قمری ضمیمه خراسان و سیستان و طبس شد از سال 1301 تا 1305 ولایتی مستقل به شمار می رفت و از این سال بار دیگر به سمنان و یزد ضمیمه شد . در سال 1327 با شهرستان شدن نایین از یزد جدا و به صورت بخشی از شهرستان نایین به استان اصفهان پیوست . در سال 1388 خوروبیابانک  به شهرستان ارتقاء یافت .

موقعیت

شهرستان خوروبیابانک در 55 درجه 05 دقیقه 07 ثانیه طول شرقی از نصف النهار گرینویچ و 33 درجه 46 دقیقه 34 ثانیه عرض شمالی از خط استوا قرار دارد . از شرق به استان خراسان جنوبی ، از جنوب به استان یزد ، از شمال به استان سمنان و از غرب به بخش انارک شهرستان نایین محدود می شود .

شهرستان با مساحتی بالغ بر 11 هزار کیلومتر مربع در شرقی ترین نقطه استان اصفهان در فاصله 420 کیلومتری اصفهان قرار دارد

شهر خور

خور مرکز شهرستان وسیع خوروبیابانک می باشد و در گویش آن واژه های اوستائی و کهن به فراوانی یافت می شود . خور ( آفتاب ) است و فرشته نگهبان آفتاب و نماینده کارهایی که در روز خور (روز یازدهم از هر ماه شمسی ) انجام می شود . تاریخ خور حداقل تا زمان صفویه روشن است . بر روی یکی از دو طوقه علم وقف بر حسینیه خور تاریخ 974 هجری حک شده است که مربوط به زمان شاه طهماسب است . قباله هایی از خرید و فروش آب و املاک و اسنادی نیز مربوط به ازدواج از دوره شاه سلطان حسین در دست می باشد . تصور بر این است که عامل ارتباط در پیدایش خور نقش مهمی داشته است و چشمه دریاشو در قله تین ( چشمه ای در نخلستان خور ) محل مناسبی برای اُتراق کاروانها بوده است از مناطق دیدنی دیگر شهر (آرامگاه استاد حبیب یغمایی، مسجد عربها، مسجد دارالشفاء، آب انبارها و بافت قدیمی) .

شهرجندق

شهر جندق‌که تقریباً در جنوب‌ دشت‌ کویر و در شمال ‌شهرستان خور و بیابانک‌ واقع‌ است‌، از شمال‌ به‌ دهستان‌ طُرود (در بخش‌ مرکزی‌ شهرستان‌ شاهرود)، از مشرق‌ و جنوب‌ شرقی‌ به‌ دهستان‌ بیابانک‌ و از جنوب‌ غربی‌ و مغرب‌ به‌ دهستان‌ چوپانان‌ (در بخش‌ اَنارک‌) محدود می‌شود. نام آن در زمان ساسانیان گِندَه ( gendah ) بوده است. از مناطق دیدنی دیگر شهر (نارنج قلعه، مسجد جامع، خانه یغما جندقی و بافت قدیمی) .

شهرفرخی

فرخی در 54 درجه و 55 دقیقه طول جغرافیایی و 33 درجه و 51 دقیقه عرض جغرافیایی واقع است و مطابق با سندی که در امامزاده بیاضه یافت شده است بیش از هزار سال قدمت دارد و نام مزرعه ای به نام فرخ بوده است. از مناطق دیدنی دیگر شهر (مسجد جامع، آب انبارها و بافت قدیمی) .

روستای مهرجان

از روستاهای قدیمی شهرستان، مهرجان یا مهرگان است که در گویش محلی مهرگون تلفظ می شود. قدیمی ترین سنگ نبشه این روستا مربوط به قرن هشتم و نهم ه.ق است . از مناطق دیدنی دیگر روستا (بقعه شمس الدین، بقعه نجم الدین ساباط ها، آب انبار ها و بافت قدیمی)

روستای بیاضه

این روستا علاوه بر قلعه ای زیبا و مشهور دارای چشم انداز بسیار دل انگیز است بافت روستایی آن با خانه های ایوان دار و ایوان های کنگره ای بافت منحصر به فردی است که هم از نظر معماری و هم به لحاظ رعایت جنبه های دفاعی دیدنی است . از مناطق دیدنی دیگر روستا (نارنج قلعه ، مسجد جامع، ساباط ها، قنات،  و بافت قدیمی)

روستای گرمه

این روستا درفاصله 30 کیلومتری روستای ایراج قرارداردکه نام سهراب گبر گرمه ای بعنوان یکی ازسران گرمه معروف است. از مناطق دیدنی دیگر روستا (نارنج قلعه، ساباط ها و بافت قدیمی)

روستای ایراج

ازایراج در متون جغرافیایی قرن پنجم با نام ارابه یاد شده است وبه گویش خوری وگرمه ارا نام دارد. روستای ایراج درجنوب شهرستان خوروبیابانک که تا مرکز42کیلومتر میباشد. از مناطق دیدنی دیگر روستا (نارنج قلعه، درخت سرو، چشمه های آب شیرین و بافت قدیمی)

روستای اردیب

روستای ییلاقی وخوش آب و هوا در جنوب شهرستان خوروبیابانک قرار دارد. فاصله این روستا تا مرکزخوروبیابانک 46 کیلومتر است و یکی از خوش آب و هواترین روستاهای منطقه است. از مناطق دیدنی دیگر روستا (آب انبار،  خانه امیر اسماعیل خان، دیوان خانه، مقبره امیر اسماعیل خان و بافت قدیمی)

روستای هفتومان وحسین آباد

هفتومان در چهل و دو کیلومتری جنوب خور قرار دارد. این روستا از آب و هوای معتدلی برخوردار است.اکثر اهالی آن به کشاورزی و دامداری مشغولند.

حسین اباد هفتومان  روستایی کوچک در نزدیکی هفتومان است .و از نظر آب و هوایی آب و هوایی مطلوب دارد

روستای عروسان گلسنان

این روستا در مرکزیت روستاهای جنوبی خوربیابانک قرار گرفته است. که در مسیر گردشگرانی که برای بازدید از مناطق کویری می آیند قرار گرفته است. از صنایع موجود در این روستا می توان به کارخانه بسته بندی خرما و مواد غذایی، مرغداری و .. نام برد.شغل اصلی اکثریت مردم این منطقه کشاورزی می‌باشد که در کنار آن قالیبافی و صنایع دستی نیز وجود دارد

روستای آبگرم

روستای آبگرم در حدود 30 کیلومتری مرکز شهرستان قرار دارد بر اساس گفته‌های قدیمی‌های روستا، این روستا دارای قدمت زیادی است. همچنین در این روستا مرقد امام‌زاده ابراهیم (ع) از نوادگان امام موسی‌ابن جعفر (ع) قرار دارد. در این روستا چشمه‌ آبگرم وجود دارد و به همین دلیل به روستای آبگرم شهرت یافته است. دمای آب حدود 40 درجه سانتی گراد بوده و حرارت آن ناشی از گسلهای متعدد عمیق در سنگهای آهکی کرتاسه منطقه است. آب این چشمه‌ها دارای خواص آب‌درمانی زیادی می‌باشد و برای درمان بسیاری از بیماری‌های پوستی، عضلانی و حتی بیماری‌های روحی و عروق تاثیر زاید الوصفی دارد. همچنین دو باب حمام قدیمی به صورت حوضچه‌ای وجود دارد که یک باب مخصوص خانم‌ها و باب دیگر مخصوص آقایان است. این روستا 1079 متر از سطح دریا بالاتر است و به همین سبب می‌توان غروب آفتاب را تا آخرین لحظات تماشا کرد. همچنین دور این روستا را رشته کوه‌هایی با ارتفاع کم و متوسط احاطه کرده که با طی مسافت کوتاهی می‌توان در دامنه کوه قرار گرفت.

روستای چاهملک

چاه ملک در8 فرسنگی غرب خور و بر سر راه خور به نایین قرار گرفته است. در مورد احداث این روستا گفته اند: موقعی که شاه عباس از راه کویر به مشهد می رفته است در محل فعلی چاه ملک چاهی حفر نموده است ، و به همین مناسبت اینجا به چاه ملک مشهور شده است. اما ابتدای آبادی چاه ملک از سال 1275هجری قمری است که علی اصغربیک یاور غلامرضایی به کندن قنات آن اشتغال ورزید

چاه ملک یکی از قطب های کشاورزی شهرستان و یک روستای صنعتی و دارای کارگاه های مختلف می باشد. از افتخارات این روستا سی و یک شهید اهدایی مردم روستا در راه دفاع از میهن و اسلام میباشد.

روستاهای ابراهیم وجعفرآباد

در 17 کیلومتری غرب شهر خور واقع شده در جنوب آنها معادن سنگ مرمریت – مزارع متعدد پیرامون آنها است

مجموعه گود جگارگ

در 18 کیلومتری جنوب غربی خور- وجود معادن متعدد سنگ مرمریت – مزارع متعدد پیرامون آنها است

روستای مصر

در شرق جندق و شمال غرب خور و نزدیک 90 سال از تاریخ احداث آن می گذرد احداث کننده آن شخصی به نام یوسف زینل یا یوسف حشمت است . منبع آب آن قنات است . این روستا در میان تپه های شن واقع است . واحه ای است حاصل خیز و تپه های بزرگ شنی و زندگی مردم در میان ریگزاری که در هر سوی فرسنگ هاست یکی از جاذبه های منطقه است. نشستن بر کشتی کویر ( شتر سواری) و راندن بر موج های ریگ و رصد ستاره ها در شب هنگام جاذبه ای برای جهانگردان و در آمدی برای ساکنان است . از مناطق دیدنی دیگر روستا (نیزار، چال سلکنون، تخت عروس، تخت عباسی و رمل های روان)

  اکوتوریسم

شامل طبیعت خشک منطقه ، آسمان پر ستاره کویر ، کویر شرقی خور با اشکال لانه زنبوری، ریگزار های مزرعه مصر و دره ها و کتل های وحشت زا در شمال خور به طور کلی موقعیت ژئومرفولوژیکی منطقه از نظر بیابان گردی، اسکی روی ماسه و غیره دارای جاذبه های اکوتوریستی خاص می باشد.

از جمله مناطق مهم گردشگری در شهرستان، ریگزار های اطراف مزرعه مصر در 50 کیلومتری خور می باشد .

دیگر مناطق گردشگری دریاچه نمک و پوسته نمکی پلایا و تشکیل دریاچه هادر کویر در صورت بارندگی در زمستان کویر در 35 کیلومتری جاده طریق الرضا.

 مکانهای مذهبی

امامزاده کمال الدین سید داوود ابن موسی الکاظم سلام الله علیه در شهر خور

امامزاده ابا محمد ابراهیم سلام الله علیه در روستای بیاضه

امامزاده ابراهیم ابن موسی الکاظم سلام الله علیه در روستای آبگرم

امام زاده جنید ابن حمزه بن موسی کاظم سلام الله علیه در روستای گرمه

امامزاده عبدالله ابن سلیمان ابن موسی کاظم سلام الله علیه در روستای گرمه

  مشاهیر

یغمای جندقی

یغمای جندقی در سال 1196 ه.ق در خور متولد شد او از شعرای بزرگ قرن سیزدهم و پایه گذار نوحه سینه زنی در ایران بود که پس از 80 سال زندگی چشم از جهان فرو بست و در جوار بارگاه امامزاده سید داود شهر خور به خاک سپرده شد .

حبیب یغمائی

استاد حبیب یغمایی در سال 1276 ه.ش در خور متولد ، ایشان برای ادامه تحصیل عازم دامغان و شاهرود گردید ، از مهمترین خدمت فرهنگی وی به ادبیات ایران تاسیس مجله یغما و انتشار آن به مدت 31 سال است و مهمترین خدمت او به زادگاهش تاسیس اولین مدرسه دولتی 1305 ، تاسیس اولین کتابخانه 1349 و منطقه ای کردن آموزش و پرورش است ، استاد در سال 1363 در تهران در گذشت و در آرامگاهی که خود در زادگاهش احداث کرده بود مدفون گردید . از جمله اشعار معروف وی شعر روباه و زاغ از دروس دوران ابتدائی می باشد.

حجت الاسلام و المسلمین حاج سید عبدالحمید فاطمی

در سال 1320 ه.ق در روستای بیاذه متولد و پس از تحصیل در حوزه تا سطح اجتهاد رسیده و در سال 1320 ه ش پس از اشغال تهران توسط قوای متفقین در جنگ جهانی دوم به زادگاهش برگشت و به ارشاد مردم پرداخت این عالم ربانی در سال 1354 ه.ش در گذشت و در زادگاهش به خاک سپرده شد .

از مشاهیر دیگر خور می توان به آیت ا... قاضی مجتهد جامع الشرایط، حسینعلی معلم، ابوالمؤید ثقفی، میرزا آقا جان امام جمعه، اسماعیل هنر جندقی، میرزا احمد صفایی، میرزا محمد صفایی، میرزا محمد حسن کیوان (عماد الشعرا)، میرزا علی فقیهی ، ابوالحسن حریف جندقی، میزا ابراهیم دستان، لطفعلی محترم خوری، محمد حسین اعلمی مهرجانی اشاره کرد .

 آداب و رسوم

سوگواری محرم

دوماه محرم و صفر بویژه دهه اول ماه محرم برپائی مجالس عزاداری شوری دیگر می گیرد. شب هنگام حسینیه ها آکنده از عزادارن است ودسته های سینه زنی و زنجیرزنی به راه می افتند وافرادی که نذر و نیاز دارند در این ایام از عزاداران حسینی پذیرائی می کنند

نخل گردانی

روز پنجم محرم الحرام مردم درحسینیه ها جمع شده نخل و علم به پا می کنند  یعنی به آنها جامه های رنگین می پوشند و آینه و شمشیر می آویزند و پس ازتزئین نخل و علم را در خیابان ها و کوچه ها حرکت داده و مردم در این روز نیز قربانی هم می کنند از شب ششم تا شب یازدهم نخل بردوش جوانان درحسینیه در میان جمعیت به حرکت در می اید و چاووش به چاووشی می پردازد و در پایان هر بیت شعری که چاووش می خواند حاملان نخل آن را به شدت می جنبانند و زنگهای آن را به صدا در آورند نخل سمبلی از کاروان حسین (ع) است در روز عاشورا جامه نخل به صورت نیمه افراشته در می آید که نشانه ای از شهادت شهدای کربلا و سمبلی از یک کاروان ستمدیده را می نمایاند. هرشب هنگام نخل گردانی مراسم علم گردانی هم انجام می گیرد علم را یکی ازسادات بر شانه خویش حمل می کند.  

علم گردانی

روزنهم محرم الحرام هرسال درخور و قصبات آن مراسمی به نام علم گردانی انجام می گیرد علم به هرخانه ای که وارد می شود بانوی خانه کاسه آبی بر طوقه علم می ریزد و ان را درکاسه ای دیگر جمع می کند و برای تبرک به اهل خانه می دهد و مردم نیز برای مخارج حسینیه به علم کمکهای نقدی می کنند .

کشتن نخل

در منطقه خور رسم است که هر گاه میهمان عزیزی دارند جهت اکرام آن میهمان، گرانبهاترین و ارزشمند ترین موجودی خود را که همانا نخل خرما است به پای میهمان قربانی کنند. بدین صورت که آن قدر شاخ و بال‌های درخت را از بالا می‌برند تا به مرکز آن که همان قلب درخت و در اصطلاح پنیر درخت است می‌رسند. با این کار عملاً درخت از بین رفته و چون دیگر نه برگ و باری دارد نه آوندی به سرعت خشک شده و از بین می‌رود. اما در این میان گاهی پدیده‌هایی رخ می‌دهد که قدرت و عظمت خداوند را بیشتر می‌نمایاند. به بار نشستن درخت خرما پس از قربانی شدن آن نیز از جمله این استثنائات است.

سوغات

 زعفران ، پسته ، خرما ، داروهای گیاهی ، لبنیات ، انار

صنایع دستی

فرش دستبافت ، حصیر بافی ، پارچه ها سنتی ، گلیم ، کرباس ، پلاس

فرش دستباف

در شهرستان خوروبیابانک صنایع دستی قدمتی دیرینه دارد. قالی های دست باف شهرستان خوروبیابانک در اکثر نقاط شهری و روستایی بخصوص شهرهای خور، جندق، فرخی و روستاها بافته می شوند.

اکثر نقش های بافته شده لچک و ترنج، افشان، لیلی و مجنون، جنگلی و قابی است که در سراسر کشور شهرت فراوانی دارد.

دلیل شهرت فرش خوروبیابانک به دلیل  ثابت بودن رنگ بخاطر استفاده از رنگهای طبیعی، زیبایی و استفاده از نقشه و طرح های مشتری پسند و قدمت بافت در سطح شهرستان است.

هنر- صنعت قالی دست باف در اقتصاد مردم در سطح شهرستان خوروبیابانک کاملا موثر است و تجارت قالی و سایر امور مربوط به این هنر – صنعت از مشاغل اساسی مردم به شمار می رود.

با توجه به پیشینه تولید فرش دست باف در سطح شهرستان، نیروی کار فراوان و ماهر، امکان بومی کردن این هنر- صنعت از تولید مواد اولیه ، رنگرزی،  بافت، پرداخت، تهیه نقشه و طرح و بازاریابی میسر است

با توجه به مرغوبیت فرش تولیدی و استفاده از طرح های مشتری پسند میتوان فرش دست باف شهرستان را به یک کالای صادراتی تبدیل کرد.

 معادن

یکی از قطب های ذخایر سنگ مرمریت در ایران، سنگ مرمریت خوروبیابانک است که در سطح شهرستان دارای ذخایر قابل توجه ای است. مرمریت به دو گروه کلی مرمریت نوارقلبی و مرمریت گل پنبه ای  تقسیم میشوند که دارای رنگ های بازار پسند کرم، کرم صورتی و صورتی بوده و دارای بافت زمینه فسیل دار و فاقد فسیل هستند.

شهرستان خوروبیابانک بدلیل و فور و تنوع مواد معدنی، قطب معدنی استان اصفهان می باشد.

معادن شهرستان به سه گروه کلی قابل تقسیم بندی است:

الف:  سنگ های تزیینی مرمریت: شامل انواع مرمریت نوار قلبی و گل پنبه ای است که در رنگهای متنوع و بازار پسند کرم، صورتی و کرم صورتی  با بافت فسیلدار و فاقد فسیل قابلیت سورت بندی دارند.

ب:  خاک های صنعتی شامل فلدسپات (پتاسیک و پتاسیک – سدیک)، میکا (موسکوویت و ورمیکولیت)،  سیلیس،  بنتونیت،  تالک ( بهداشتی و صنعتی)، باریت، نمکها و املاح (پروژه پتاس)،گچ، هماتیت و لیمونیت، زئولیت، سلستین، رس و مارن و ...

ج:  کانسارهای فلزی اندیس های فلزی آهن، سرب و روی، مس